İnnovativ dəqiqliklər inkişafa təkan verir
Ekologiya

İnnovativ dəqiqliklər inkişafa təkan verir

Hər il mayın 20-də 1875-ci ildə Metr Konvensiyasının imzalanmasına həsr olunmuş Ümumdünya Metrologiya Günü qeyd edilir. Bu mühüm hadisə metrologiya sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığın əsasını qoyub.

Metr Konvensiyası Parisdə on yeddi dövlətin nümayəndələri tərəfindən imzalandı və bu, bütün dünyada ölçmələrin standartlaşdırılması istiqamətində əhəmiyyətli bir addım idi. Bu razılaşma ölçmə standartlarında vahidliyin qorunmasını təmin edən təşkilat, Beynəlxalq Çəkilər və Ölçülər Bürosunun (BIPM) yaradılmasına səbəb oldu. Metr Konvensiyası qlobal ticarəti, elmi tədqiqatları və texnoloji inkişafı asanlaşdıran universal ölçmə dili olan metrik sistem üçün çərçivə təmin etdi. Ölçmələrin ardıcıl və etibarlı olmasını təmin etməklə, konvensiya beynəlxalq əməliyyatlarda və əməkdaşlıqlardakı uyğunsuzluqların aradan qaldırılmasına kömək etmişdir.

Metrologiya müasir həyatın demək olar ki, bütün sahələrinə təsir göstərir. Mətbəximizdəki tərəzilərdən tutmuş elmi tədqiqatlarda istifadə olunan mürəkkəb alətlərə qədər dəqiq ölçmə vacibdir. Ticarətdə standart ölçülər ədalətli ticarəti, istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsini təmin edir. Səhiyyədə dəqiq ölçmələr diaqnostika, müalicə və tibbi cihazların effektivliyinin təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir. İstehsalatda isə ölçmədə dəqiqlik keyfiyyət və səmərəliliyə çevrilir, iqtisadi artıma və innovasiyaya təkan verir. Təhsil müəssisələri də metrologiyanı öz kurikulumlarına inteqrasiya etməklə tələbələri bu həyati vacib sahədə karyera qurmağa təşviq edirlər.

Metrologiya qlobal problemlərin həllində də mühüm rol oynayır. Məsələn, ətraf mühitin monitorinqində hava və suyun keyfiyyətinin dəqiq ölçülməsi iqlim dəyişmələrinin təsirinin qiymətləndirilməsi və effektiv siyasətin həyata keçirilməsi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Enerji sektorunda davamlılıq səylərinə töhfə verməklə ehtiyatların istehsalı və paylanmasının optimallaşdırılması üçün dəqiq ölçmələr lazımdır. Ümumdünya Metrologiya Gününə BIPM və Beynəlxalq Hüquq Metrologiya Təşkilatı rəhbərlik edir. Bu təşkilatlar bütün dünyada milli metrologiya institutları ilə birlikdə ölçmə elmini inkişaf etdirmək üçün yorulmadan çalışırlar. Onlar yeni ölçmə üsullarını hazırlayır, ölçmələrin izlənilməsini təmin edir və beynəlxalq standartların qəbulunu təşviq edirlər.

Hər il Ümumdünya Metrologiya Günü xüsusi bir mövzuya həsr edilir. Ümumdünya Metrologiya Gününün əsas məqsədlərindən biri dəqiq ölçmənin əhəmiyyəti haqqında məlumatlılığı artırmaqdır.

Metrologiya tarixinin ən maraqlı tərəflərindən biri sayğacın orijinallığının təmin edilməsidir. 1799-cu ildə sayğac "metre des archives" kimi tanınan platin çubuqla müəyyən edilib. Bu zolağın Parisdən keçən meridian boyunca Şimal Qütbündən Ekvatora qədər olan məsafənin düz on milyonda biri olması nəzərdə tutulurdu.

Müasir metrologiya getdikcə kvant mexanikasının prinsiplərinə əsaslanır. Məsələn, vaxtı ölçmək üçün atomların titrəyişlərindən istifadə edən atom saatları vaxt hesablamasında inqilab etdi. Bu saatlardakı dəqiqlik səviyyəsi dəqiq vaxt ölçmələrinə əsaslanan GPS kimi texnologiyalar üçün vacibdir. Metrologiyada digər maraqlı bir cihaz ingilis fiziki Bryan Kibblenın adını daşıyan Kibble balansıdır. Bu alət Plank sabitini ölçür, ənənəvi tərəzidən fərqli olaraq, Kibble balansı kütləni tarazlaşdırmaq üçün elektromaqnit qüvvələrdən istifadə edir və yüksək dəqiqlikli ölçməni həyata keçirir.

Dəqiq ölçmələr kosmosun tədqiqi üçün də çox vacibdir. Metrologiya kosmik gəmilərdə istifadə olunan cihazların dəqiq olmasını təmin edir ki, bu da naviqasiya, məlumatların toplanması və rabitə üçün əsasdır. Məsələn, Marsa missiyaların uğuru trayektoriyalarını hesablamaq, təhlükəsiz yerə enmək və planetin səthində təcrübələr aparmaq böyük ölçüdə metrologiyaya əsaslanır. İqlim dəyişikliyinin həllində metrologiya mühüm rol oynayır. İstixana qazlarının konsentrasiyalarının, dəniz səviyyələrinin və qlobal temperaturun dəqiq ölçülməsi ətraf mühitdəki dəyişiklikləri izləmək və tədbirlər görmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Metrologiya dünya üzrə müxtəlif mənbələrdən toplanmış məlumatların ardıcıl, etibarlı olmasını təmin edir, beynəlxalq iqlim sazişləri və tədbirləri üçün əsas yaradır.

Ümumdünya Metrologiya Günü təkcə ölçmə elmindəki tarixi nailiyyətləri qeyd etmir, həm də davamlı təkamülü və onun gündəlik həyatımıza, gələcək texnologiyalarımıza təsirini ehtiva edir.

Nurcan SÜLEYMANOVA,

"Respublika".