Ölkəmizin Milli Təhlükəsizlik konsepsiyasının müəllifi
SİYASƏT

Ölkəmizin Milli Təhlükəsizlik konsepsiyasının müəllifi

Müstəqil Azərbaycan dövlətinin həyatında bir çox ilklər, o cümlədən tariximizdə ilk dəfə olaraq Milli Təhlükəsizlik konsepsiyasının təşəkkülü və inkişafı ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Tarix elmi birmənalı şəkildə təsdiq edir ki, mövcud olan bir çox siyasi təsisatlar və  institutlar kimi, "milli təhlükəsizlik" anlayışı da cəmiyyətin və dövlətin mövcudluğu üçün son dərəcə vacib və önəmli hesab olunur. Bu baxımdan, "milli təhlükəsizlik" anlayışı ilk dəfə  1904-cü ildə ABŞ prezidenti Teador Ruzvelt tərəfindən "Panama kanalı" ilə bağlı konqresə ünvanlanmış məktubunda işlədilmişdir. Həmin vaxtdan da  "təhlükəsizlik" anlayışı amerikalı politoloqların və dünya siyasətçilərinin ən çox müraciət etdiyi terminlərdən biri olmaqla, "milli mənafe" nəzəriyyəsinin ən mühüm tərkib hissələrindən biri kimi şərh edilmişdir. Amerikalı sosioloq U.Lipriman isə  "milli təhlükəsizlik" anlayışını, hər bir müstəqil dövlətin, beynəlxalq münasibətlərdə öz mövcudluğunu qoruyub saxlamağın bütöv bir sistemi olduğunu əsaslandırmışdır. 

SSRİ-də isə "milli təhlükəsizlik" problemi əsasən 1990-cı ilin əvvəllərindən SSRİ Ali Sovetinin Müdafiə və Milli Təhlükəsizlik komitələrinin sənədlərində istifadə edilmişdir. Həmin vaxtdan da siyasi elmin mühüm kateqoriyalarından biri olaraq "təhlükəsizlik" problemi bilavasitə millətlə və dövlətlə əlaqələndirilmiş, sabit sosial-siyasi, iqtisadi, mədəni və digər vacib məsələləri, o cümlədən dövlətin ən vacib atributlarından hesab olunan, onun mövcudluğu problemi ilə vəhdətdə öyrənilmişdir. Milli təhlükəsizlik əslində siyasi baxımdan və təcrübədə dövlətin alternativi kimi qəbul edilir, milləti bütöv sistem kimi təcəssüm etdirir. Başqa sözlə, milli təhlükəsizlik konkret tarixi şəraitdə milli mənafelərin reallaşmasını təmin edən ictimai münasibətlər, ictimai şüur, cəmiyyət institutlarını, onların mükəmməl fəaliyyətini və mövcud olmaq vəziyyətini ifadə etmişdir. Bu da özlüyündə şəxsiyyəti, cəmiyyəti və dövləti, onların təhlükəsizliyini təmin edən vəziyyəti ifadə edir. Millət üçün həlledici mərhələlərdə milli təhlükəsizlik cəmiyyətin, cəmiyyət üzvlərinin və dövlətin təhlükəsizliyini ifa edən vəziyyəti ehtiva edir. Buna görə də demokratik cəmiyyətlərdə şəxsiyyətin azadlığı və təhlükəsizliyi önə çəkilərək son dərəcə vacib hesab edilir. Başqa sözlə, demokratik cəmiyyətlərdə millətin, dövlətin, cəmiyyətin və hakimiyyətin təhlükəsizliyi şəxsiyyətin və dövlətin azadlığına və təhlükəsizliyinə təminat funksiyasını ifadə edir. Buna görə də siyasi elm "milli təhlükəsizlik" termininə izah verərək onu şəxsiyyətin, cəmiyyətin və dövlətin təhlükəsizliyinin məcmusu kimi şərh edir. Dövlət təhlükəsizliyinə cəmiyyətdə siyasi qüvvələrin və ictimai qrupların fəaliyyətinin idarə olunması, bu məqsədlə səmərəli mexanizmlərin işlənib hazırlanması, onun mövcudluğu, cəmiyyətin təhlükəsizliyi, ictimai institutların normaların, əhalinin bütün qruplarının hüquqlarının və azadlıqlarının təmin olunması vəziyyəti, şəxsiyyətin təhlükəsizliyi isə ictimai institutların və təşkilatların fəaliyyətinin reallaşdırılması vasitəsi kimi qəbul edilir. Bu mühüm vəzifə dövlət həyatında son dərəcə əhəmiyyətli rol oynamaqla, mahiyyət etibarilə milli təhlükəsizlik cəmiyyətdə müxtəlif sahələr və struktur ünsürləri arasında siyasi, iqtisadi, ekoloji, hərbi, ideoloji və digər komponentləri əhatə edir. Təsadüfi deyil ki, ideya müəllifi Heydər Əliyev olan "Milli Təhlükəsizlik haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda milli təhlükəsizlik dedikdə - insan - onun hüquq və azadlıqları, cəmiyyət - onun maddi və mənəvi dəyərlər sistemi, dövlət - onun müstəqilliyi, suverenliyi, konstitusiya quruluşu və ərazi bütövlüyü kimi obyektləri əhatə etdiyi vurğulanmışdır.

Bu gün müstəqil Azərbaycan Respublikasının yaradılmasının və inkişafının əsas memarı olan Heydər Əliyev ölkəmizdə bir çox ilklərə imza atmış görkəmli şəxsiyyət olaraq "milli təhlükəsizlik" konsepsiyasının da yaradılmasının, bugünkü yüksək inkişafının yaradıcısı və qurucusudur. O, 1944-cü ilin may ayından SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik orqanlarında işə qəbul edilərək şərəfli bir ömür yolu keçmiş, ömrünün sonuna qədər bu orqanlarla bu və ya digər şəkildə sıx bağlı olmuşdur. Sovet dövründə təhlükəsizlik orqanlarında əsasən milli kadrlara müəyyən məhdudiyyətlər qoyulmasına baxmayaraq, Heydər Əliyev Azərbaycan SSR-in Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin əks-kəşfiyyat xidmətinə ilk rəhbərlik edən milli kadr olmuşdur. Burada onun müstəsna xidmətlərini, fenomen istedadını, yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətini xüsusi olaraq qeyd etmək vacibdir. Onun ömür yolu birmənalı şəkildə təsdiq edir ki, Heydər Əliyevin istedadı və dərin məsuliyyət hissi, ağır və məsul xidmət sahəsi hesab olunan təhlükəsizlik orqanlarında daimi yüksəlişinə səbəb olmuşdur. SSRİ-də, ölkənin ictimai-siyasi həyatında son dərəcə əhəmiyyətli rol oynayan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində milli kadrlara etibar edilməsi təcrübəsinə bəlkə də ilk dəfə Azərbaycanda rast gəlmək olar. Belə ki, Heydər Əliyev 1964-cü ildə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədr müavini, bundan 3 il sonra isə - 1967-ci ildə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri kimi məsul vəzifəyə irəli çəkilən ilk azərbaycanlı olmuş və ona general-mayor ali rütbəsi verilmişdir. Burada iştirak edən mütəxəssislərin hər biri etiraf edərlər ki, bir qayda olaraq SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi, habelə, onun müttəfiq respublikalarda fəaliyyət göstərən qurumları zaman-zaman yalnız daxili təlimatlar, məxfi əmrlər əsasında fəaliyyət göstərmişlər. Bu da sirr deyil ki, sovet dövründə təhlükəsizlik orqanlarında, bu və ya digər qanunların pozulmasına, repressiyaların ildən-ilə daha da sərtləşməsinə münbit şərait yaratmışdır. Təhlillər göstərir ki, Heydər Əliyev yeganə şəxsiyyətlərdən idi ki, o, hələ sovet dövründə repressiyaları kəskin tənqid etmiş, SSRİ Ali Sovetinin "20-30-cu illər repressiya qurbanlarına bəraət verilməsi haqqında" tarixi Fərmanın qəbul edilməsinin fəal təşəbbüsçülərindən biri olmuşdur. Bu mərhələdə "Üçlük", "Beşlik", "Yeddilik", "Xüsusi müşavirələr", "Hərbi tribunallar", başqa sözlə, siyasi idarələrin kollegiyaları tərəfindən SSRİ üzrə ümumilikdə 3.778.234 nəfər əsassız repressiyalara məruz qalmışdır ki, onlardan 79.852 nəfəri həmin dövrdə cəmi 3 milyona yaxın əhalisi olan Azərbaycan SSR-in payına düşmüşdür. Bunların da 5.152 nəfəri günahsız olmalarına baxmayaraq, güllələnmiş, qalanları isə Sibirə sürgün edilmişdir.

Heydər Əliyevin xalqın təkidli xahişi ilə ikinci dəfə hakimiyyətə qayıdışı milli tariximizdə qızıl hərflərlə yazılmış məqamlarla zəngindir. Belə ki, onun 15 mart 1996-cı il tarixdə "Siyasi repressiya qurbanlarına bəraət verilməsi haqqında" Fərmanı mühüm tarixi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu Fərmanın və ulu öndər Heydər Əliyevin göstərişi əsasında Respublika Prokurorluğu tərəfindən 14.444 cinayət işi arxivlərdən götürülərək diqqətlə öyrənilmiş, nəticədə 25.524 nəfər şəxsə - siyasi repressiya qurbanlarına bəraət verilmiş, onların təmiz adları bərpa edilmişdir.

Ulu öndər çıxışlarında dəfələrlə keçmişi xatırlayaraq azərbaycanlıların başına gətirilən müsibətlərdə, faciələrdə, siyasi repressiyalarda erməni qriqoryanların, markaryanların, topuradzelərin, Nəriman Nərimanova qarşı aparılan fitnəkarlıqlarda Mirzoyanın, Mikoyanın, Sarkisin və basqalarının fəal təşkilatçılıq əməllərini ürəkağrısı ilə qeyd edirdi. O, göstərirdi ki, repressiyaların tüğyan etdiyi illərdə Azərbaycanın 52 rayonundan 31-nin təhlükəsizlik orqanlarının (NKVD-nin) sədrləri erməni millətindən olan şəxslər idi. Bu funksiyaları Astarada Arakelovun, Astarxanbazarda (hazırkı Cəlilabad), Çamardiyanın, Zəngilanda Zərgəryanın, Samuxda Petrosyanın, Masallıda Avanesovun, Lənkəranda Mov-sesyanın, Naxçıvanda Akopyanın, Ağacanyanın, Akopovun, Seydanovun, Zəkiyanın, Parseqovun, İonesyanın, Şxanyanın və başqalarının bilavasitə rəhbərliyi ilə icra edilirdi. Ulu öndər bu faktları sadalamaqla keçmiş Dağlıq Qarabağın erməni faşistləri tərəfindən işğal altından azad olunmasını vacib sayır və bunu ölkənin milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasının ən vacib atributlarından biri hesab edirdi. Ulu öndərin layiqli siyasi varisi, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı, Respublika Prezidenti, cənab İlham Əliyev onun vəsiyyətini şərəf borcu kimi qəbul edərək, bütün ölkə əhalisini bir yumruq kimi ilk dəfə olaraq birləşdirmiş və 44 gün müddətində Vətən torpaqlarını yağı düşməndən qəhrəmanlıqla azad etməyə nail ola bilmişdi. Tariximizin qızıl hərflərlə yazılmış bu şanlı səhifəsi Şuşada Dünya Azərbaycanlılarının V Qurultayı ilə özünün ən təntənəli və ən yaddaqalan tarixi tədbirin keçirilməsi ilə yaddaşlara əbədi həkk olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpasında və inkişafında ulu öndər Heydər Əliyevin misilsiz xidmətləri bu günlər daha çox xatırlanır. Müstəqilliyimizin bərpası 18 oktyabr 1991-ci ildə baş tutsa da, onun əsası Naxçıvanda məhz Heydər Əliyevin Ali Məclisə sədr seçilməsi ilə başlanmış və Bakıda başa çatdırılmışdır. Naxçıvanda keçmiş SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin, o cümlədən Sərhəd Xidmətinin təxribatçı, pozucu fəaliyyətinin qarşısını qətiyyətlə almaq üçün o, Naxçıvan Ali Məclisinin sədri olaraq muxtar respublikada ilk dəfə olaraq Təhlükəsizlik Xidmətini ləğv etmişdir.

Azərbaycan Respublikası müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra - 1991-ci ildən başlayaraq, milli təhlükəsizliyin əsas məqsədləri, milli maraq çərçivəsinin hədləri və onun real olaraq həyata keçirilməsi gündəlikdə duran ən vacib məsələlərdən birinə çevrildi. Ulu öndərin Bakıya qayıdışı bu vacib problemin uğurlu həllini təmin etmiş oldu. Heydər Əliyev ölkəmizdə milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərinin, vəzifələrinin, mexanizmlərinin, metod və vasitələrinin müəyyən edilməsini, bu sahədə qanunvericilik aktlarının hazırlanmasını və qəbul edilməsini, təşkilati strukturların təşəkkülü və inkişafı üçün vacib olan əsas məsələləri öz nəzarəti altında həll etdi.

Bu barədə təhlükəsizlik orqanlarının yubileylərində, iclaslarında, toplantılarında Heydər Əliyevin proqram əhəmiyyətli ideyalarının və onun əsas istiqamətlərinin icrasının reallaşdırılması onun layiqli siyasi varisi, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı, Respublika Prezidenti cənab İlham Əliyevin bilavasitə təşkilatçılığı və rəhbərliyi ilə uğurla həyata keçirildi. Belə ki, 27 mart 2004-cü il tarixli Fərmanla "Azərbaycan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi haqqında" Əsasnamə, "Milli Təhlükəsizlik haqqında", habelə, "Kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyəti haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunları qəbul edildi. 23 may 2007-ci il tarixdə isə "Azərbaycan Respublikasının "Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyası" hazırlanıb təsdiq olundu. Bundan başqa, 8 iyun 2010-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının Hərbi doktrinası" təsdiq edildi. Dünya təcrübəsi diqqətlə nəzərə alınaraq sonralar Milli Təhlükəsizlik və Xarici Kəşfiyyat xidmətlərinin fəaliyyəti, strukturu, maddi-texniki imkanları, kadr potensialı köklü surətdə təkmilləşdirildi.

 Bu günlərdə Dünya Azərbaycanlılarının V Şuşa Qurultayında, eləcə də ADA Universitetində keçirilən beynəlxalq tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev proqram xarakterli məruzələrində milli dövlət quruculuğunun, o cümlədən milli təhlükəsizlik probleminin uğurlu həllinin əsas konturlarını müəyyən etmişdir. Bu baxımdan, ölkənin yeni "Milli Təhlükəsizlik Konsepsiya"sının layihəsinin hazırlanması və təsdiq edilməsi artıq tarixi zərurətə çevrilmişdir.

Cəlil XƏLİLOV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının

Siyasi idarəetmə kafedrasının müəllimi,

siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, polkovnik.